…hoko atu … Taumu’a mo e Fekau ‘o Senesi

Senesi#2

Fa’u ‘e Linda Tu’ulakitau

Ko e tafa’aki hono ua ‘o e fekau ‘o e tohi Senesí ‘oku fekau’aki ia mo e tangatá ‘i he mamani fo’ou kuo fakatupu ‘e he ‘Otuá, pea ‘oku to e ‘asi pē heni ‘a e fa’ahinga fakakaukau tatau mo e fa’ahinga theology tatau ‘a Mesopotemiá ‘i he tafa’aki ko ‘ení.

Ko e taha ‘o e ngaahi fakakaukau mahu’inga ‘i he tohi Senesí ko e tangatá na’e fakatupu ia ‘o fakatatau ki he ‘imisi ‘o e ‘Otuá. ‘Ikai ngata aí, ka na’e nofo ‘a e tangatá ‘i he fakakaukau ‘a e ‘Otuá pea makatu’unga ai ‘a e fakatupu ‘e he ‘Otuá ‘a e fo’i mamani ko ‘ení ‘o fakataumu’a ki he tangatá. Na’a ne palani mo fokotu’utu’u ‘a e anga ‘ene ngaohi ‘a e fo’i mamani ko ‘ení ‘o fakataumu’a ke mo’ui ai ‘a e tangatá pea ki he lelei (benefit) ‘a e tangatá. Na’e fokotu’utu’u ‘e he ‘Otuá ‘a e ngaahi ngāue (function) taki taha ‘ene me’a fakatupu ‘i he ‘univeesí ‘o fakafekau’aki pē ki he mo’ui ‘a e tangatá, pea pehee ‘e he ‘Otuá kuo “lelei ‘aupito” ‘a e me’a kotoa pē kuo ne ngaohí koe’uhí he ko e criterion na’e makatu’unga mei ai ‘ene fakamaau’i ‘a e lelei ‘o ‘ene fakatupú na’e fekau’aki pē ia mo e mo’ui ‘a e tangatá mo e fefiné.

Na’e ngaohi ‘e he ‘Otuá ‘a e ‘uluaki tangatá mo e fefiné (‘Atama mo ‘Ivi) ko e kalauni kinaua ‘o ‘ene me’a fakatupú (He gave them dignity), pea ne ‘oange hona fatongia ke na fakahoko ‘i he mamani ko ‘ení. Na’e folofola ‘a e ‘Otuá kiate kinaua ‘o pehee: “Mo fakatupu, mo fakatokolahi, mo fakafonu ‘a mamani, pea ikuna ia; pea mo pule ki he ika ‘o e tahí, mo e manupuna ‘o e langí, pea mo e me’a mo’ui kotoa pē ‘oku totolo ‘i he fonuá…” (Senesi 1:28). ‘Oku fakamamafa’i ‘e Senesi ko e ngaahi me’a ko ‘ení kotoa ko e palani mo e fokotu’utu’u kotoa pē ia ‘a e ‘Otuá. Na’e ‘ikai ke hoko noa ha me’a ‘e taha ‘i he ‘univeesí ‘o ‘ata’ataa ia mei he palani mo e fokotu’utu’u ‘a e ‘Otuá.

‘Oku ‘i ai ‘a e fu’u faikehekehe lahi ‘a e talanoa ‘o e fakatupú ‘a ia na’e hiki ‘i he tohi Senesí pea mo e talanoa ‘o e fakatupú ‘i he talatupu’a (mythology) ‘a Mesopotemiá. Na’e pehee ‘e he talatupu’a ‘a Mesopotemiá, na’e toki fakakaukau’i hake pē ki mui (an afterthought) ‘e he ngaahi ‘otuá ke nau fakatupu ‘a e tangatá koe’uhí kenau fakahoko ‘a e ngaahi ngāue kuo fo’i ‘a e ngaahi ‘otuá ia hono fuesiá. ‘A ia ‘i he’enau talatupu’á, na’e ‘ikai ke nofo ‘a e tangatá ia he fakakaukau ‘a honau ngaahi ‘otuá ‘o makatu’unga ai ‘enau ngaohi ‘a e tangatá, ka na’a nau toki fakakaukau’i hake kimui kenau ngaohi ‘a e tangatá hili ia ‘enau fo’i hono fuesia e ngaahi ngāué hangee ko e ngaahi ngāue he ngaahi kānalí (canals) mo e ngaahi faamá (farms) etc, pea nau toki ngaohi leva ‘a e tangatá kenau fai ‘a e ngaahi ngāue ko iá (slave labour). Ko hono kehekehe ia mo e talanoa ‘o Senesí. He na’e fakatupu ‘e he ‘Otuá ‘a e tangatá ko e kalauni ia ‘ene me’a fakatupú. Ka ‘i he tui ‘a Mesopotemiá, na’e ngaohi ‘e he ngaahi ‘otuá ‘a e tangatá kenau ngāue pōpula kianautolu (slave labour). Hangee ko e talanoa ‘o Atra-Hasis.

Ka ‘oku ‘ikai ko e taumu’a ia ‘o e tohi Senesí ke fai ha fakafehoanaki mo ha fakafekiki mo e theology ‘a Mesopotemiá. Ka ko e poini ‘o e talanoa ‘o Senesí ketau ako ko e ‘Otuá ‘i hono mafimafí mo ‘ene aoniu ‘i he ‘univeesí na’a ne fokotu’u ‘a e hisitōliá. Na’a ne ngaohi ‘a e ‘univeesí mo e me’a kotoa pē ‘i he ‘univeesí, pea ne ngaohi foki mo e tangatá mo e fefiné ‘o ne tuku kinaua ‘i ha mamani ko e palataisi ia kiate kinaua. Ko e me’a kotoa pē na’e fakataumu’a ia ‘e he ‘Otuá ki he’ena leleí. ‘Oku mahu’inga ‘aupito ‘a e fo’i poini ko ‘ení he ‘oku ne taki kitautolu ki he poini hoko ‘o e fekau ‘o e tohi Senesí. Ko e ‘uluaki tangata mo e fefine na’e ngaohi ‘e he ‘Otuá, ko kinaua ‘o ‘ikai ko e ‘Otuá, na’e makatu’unga ai ‘a e me’a ‘oku hoko ki he tūkunga ko ia ‘oku a’u ki ai ‘a e tangatá mo e fefiné he’ena mo’ui ‘i he mamani ko ‘ení.

Makatu’unga he hokohoko faiangahala ‘a e tangatá mo e fefiné, na’e tuku mai ai ‘e he ‘Otuá ‘a e lōmakí ke ne faka’auha ‘a e mamaní, pea to e ngāue pē foki ‘a e ‘Otuá ‘i ha tangata ‘e taha mo hono familí ke ‘omai ai ‘a e tāpuakí – ‘Epalahame. Ko e taumu’a ia ‘o e tohi Senesí ‘i he ‘uluaki fo’i vahe ‘e tahataha kimu’á ko e fakamatala ki he ‘uhinga hono fili ‘e he ‘Otuá ke ne ngāue ‘i ha fo’i kakai pau (particular people). Pea fakafou ‘i he kakai ko ‘ení, ‘a e fakahaa’i mai ‘e he ‘Otuá ‘a IA. Na’e ‘ikai ke makatu’unga hono fili ‘e he ‘Otuá ‘a ‘Epalahamé koe’uhí ko ha lelei pe mā’oni’oni ‘a ‘Epalahame, ka ko e mafimafi pē ia ‘o e ‘Otuá. Na’e talangofua ‘a ‘Epalahame ki he ui mo e fili na’e fai ‘e he ‘Otuá ki he’ene mo’uí, pea na’a ne tui ki he palōmesi ‘a e ‘Otuá.

Ko e fekau koee ‘i he hisitōlia ‘o e kau Pēteliaké, ‘oku ne faka’ata mai ‘a e ngaahi tūkunga (situations/circumstances) faingata’a ‘o e mo’uí na’e fehangahangai mo e kau Pēteliaké, ka na’a nau kātaki’i pē ‘a e ngaahi situations faingata’á, ka ko e me’a tepuu, ‘a e kātaki’i ‘e he ‘Otuá ‘a e ngaahi faingata’á koe’uhí ka ne fakakakato ‘ene taumu’á ‘ia ‘Epalahame mo hono hakó. ‘Oku ‘asi pē ‘i he talanoa ‘ia Senesí ‘a e ngaahi tōnounou ‘a ‘Epalahame mo hono familí/hakó, ka na’e kei faitotonu (faithful) pē ‘a e ‘Otuá ia ki he’ene palōmesí mo ‘ene taumu’á, pea ‘i he funga ‘o ‘ene tauhi ‘ofa (providence) na’e faí, na’e hokohoko atu pē ‘a e ‘Otuá ke ne ‘omai ‘a e leleí ‘i ha ngaahi tūkunga na’e fakataumu’a ki he kovi. Hangee ko e lau ‘a Senesi 50:20 ‘a ia ko e lea ia ‘a Siosifa ki hono fanga tokouá: “Ka ko kimoutolu na’a mou tu’utu’uni ha kovi kiate au; ka ko e ‘Otuá na’a ne tu’utu’uni ia ko ha lelei, koe’uhí ke hoko ‘a e me’a kuo hoko ni, ‘a e fakamo’ui ‘o ha fu’u kakai”.

Ko e fekau fakateolosia (theological message) ia ‘o e tohi Senesí. Ka ‘oku ‘i ai pē ‘a e ngaahi levolo kehe mo honau fekau ‘i he tohi Senesí. ‘I he tafa’aki faka-siokalafi ‘o Senesí, ‘oku pehee ko ‘Epalahame mo hono familí ko e tupu’i Mesopotemia ‘o ‘ikai ko ‘Isipite, pea na’a nau nofo he generations ‘e tolu ‘i Kenani (Canaan) kimu’a pea nau toki hiki ki ‘Isipité.

‘Oku to e fakamatala’i foki ‘e Senesi ‘a e founga na’e hoko ai ‘a ‘Isileli ‘o fokotu’utu’u (organised) ‘o hangee ko e fa’unga na’a nau ‘i aí. ‘Oku fakamatala mahino foki ‘e he tohi Senesí ‘a e anga ‘o e vā ‘o e ngaahi ha’a ‘e tahaua ‘o ‘Isilelí, pea mo e ‘uhinga na’e ‘iloa ai ‘a e ngaahi ha’a ‘e ni’ihi kae ‘ikai ‘iloa ‘a e ngaahi ha’a ‘e ni’ihi. Ka neongo kotoa ‘a e ngaahi fekau kehekehe ‘o e tohi Senesí, ka ko e fekau mahu’ingá ‘a hono fekau faka-teolosiá (theological message) ‘a ia ko e kovinānité pea mo e ‘Otuá (Yahweh).

Toki hoko atu . . .



















































Be the first to comment on "…hoko atu … Taumu’a mo e Fekau ‘o Senesi"

Leave a comment

Your email address will not be published.


*